Phân tích yếu
tố lỗi và mục đích thuộc mặt chủ quan của tội phạm là bước quan
trọng để xác định thái độ tâm lý của người phạm tội đối với hành vi và hậu quả
mà họ gây ra. Trong nhóm tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình (Chương XV
BLHS 2015), hai yếu tố này có những đặc điểm sau:
1. Vấn đề
lỗi trong nhóm tội này
Lỗi là thái
độ tâm lý của một người đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội của mình và đối với
hậu quả do hành vi đó gây ra. Hầu hết các tội phạm trong nhóm này đều được thực
hiện với lỗi cố ý.
A. Lỗi cố
ý trực tiếp
Người phạm tội
nhận thức rõ hành vi của mình là trái pháp luật, thấy trước hậu quả và mong
muốn hậu quả đó xảy ra.
- Ví dụ (Tội ngược đãi - Điều
185): Người con
biết việc bỏ mặc không chăm sóc cha mẹ già yếu là sai trái nhưng vẫn cố
tình thực hiện nhằm làm cho cha mẹ đau đớn, khổ sở.
- Ví dụ (Tội vi phạm chế độ một vợ,
một chồng - Điều 182): Người đang có vợ/chồng biết rõ quy định nhưng vẫn chủ động đăng ký
kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác.
B. Lỗi cố
ý gián tiếp
Người phạm tội
nhận thức rõ hành vi của mình là trái pháp luật, thấy trước hậu quả có thể xảy
ra, tuy không mong muốn nhưng có ý thức bỏ mặc cho hậu quả đó xảy ra.
- Ví dụ: Trong tội hành hạ con cái, người
cha đánh đập con để "dạy dỗ", dù không mong muốn con bị thương
tích nặng hay trầm cảm, nhưng vẫn tiếp tục đánh và chấp nhận thực tế là
con có thể bị tổn hại nghiêm trọng.
Lưu ý: Trong chương này, không có tội phạm
nào được thực hiện với lỗi vô ý. Nếu một người vô tình gây thiệt hại cho
thành viên gia đình (ví dụ: sơ suất khi nấu ăn làm con bị bỏng) thì sẽ bị truy
cứu theo các tội danh về xâm phạm tính mạng, sức khỏe (Chương XIV) chứ không
thuộc chương này.
2. Mục
đích phạm tội
Mục đích phạm
tội là kết quả trong ý thức mà người phạm tội mong muốn đạt được khi thực hiện
hành vi.
A. Vai
trò của mục đích trong cấu thành tội phạm (CTTP)
- Không phải là dấu hiệu bắt buộc: Đối với đa số các tội danh
trong nhóm này, mục đích không phải là yếu tố bắt buộc để định tội. Chỉ cần
người đó thực hiện hành vi cố ý và gây hậu quả (hoặc thỏa mãn điều kiện đã
bị xử lý hành chính) là đủ cơ sở kết tội.
- Yếu tố định tội đặc biệt: Ở một số tội cụ thể, mục đích lại
là dấu hiệu nhận biết quan trọng. Ví dụ: Tội tổ chức tảo hôn (Điều 183),
mục đích của người phạm tội là nhằm cho người chưa đến tuổi kết hôn xác lập
quan hệ vợ chồng.
B. Các dạng
mục đích phổ biến
1.
Thỏa mãn nhu cầu cá nhân: Trong tội vi phạm chế độ một vợ một chồng, mục đích thường
là để chung sống với người mình yêu thích, bất chấp quan hệ hôn nhân hiện tại.
2.
Trốn tránh trách nhiệm: Trong tội từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng (Điều
186), mục đích là để không phải chi trả tiền bạc, tài sản cho người thân đang cần
được nuôi dưỡng.
3.
Giải tỏa tâm lý tiêu cực: Trong các tội hành hạ, ngược đãi, mục đích có thể là để trút
giận, hành hạ tinh thần nạn nhân do những mâu thuẫn, định kiến hoặc áp lực
trong cuộc sống.
3. Mối
quan hệ giữa Lỗi và Mục đích
Sự kết hợp
giữa lỗi cố ý và mục đích cá nhân trong nhóm tội này phản ánh sự xuống cấp về
đạo đức và ý thức pháp luật của người phạm tội.
|
Yếu tố
|
Đặc điểm
trong Chương XV
|
|
Lỗi
|
Luôn là lỗi
Cố ý. Người phạm tội làm chủ được hành vi và biết rõ hành vi đó phá vỡ
quan hệ gia đình.
|
|
Mục
đích
|
Đa dạng
(tư lợi, tình cảm, trốn tránh nghĩa vụ). Thường dùng để xem xét tính chất, mức
độ nguy hiểm khi lượng hình.
|
|
Động cơ
|
Thường xuất
phát từ mâu thuẫn gia đình, lối sống buông thả hoặc sự ích kỷ cá nhân.
|
Ý nghĩa của
việc xác định lỗi và mục đích
- Phân biệt tội phạm: Giúp phân biệt hành vi phạm tội
với các sự cố rủi ro hoặc sơ suất trong sinh hoạt gia đình.
- Quyết định hình phạt: Người phạm tội với lỗi cố ý trực
tiếp, có mục đích đê hèn (ví dụ: hành hạ cha mẹ để chiếm đoạt đất đai) sẽ
chịu mức án nặng hơn so với những trường hợp phạm tội do nhận thức lạc hậu
(như tảo hôn ở vùng sâu vùng xa).
Bạn có muốn
tôi làm rõ thêm về cách Tòa án chứng minh "ý thức bỏ mặc"
trong các vụ án ngược đãi thành viên gia đình không?
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét