Đánh giá về tính độc lập của người giám định tư pháp khi họ thuộc biên chế của các cơ quan công an (Cơ quan Kỹ thuật hình sự)?

CÂU HỎI : Đánh giá về tính độc lập của người giám định tư pháp khi họ thuộc biên chế của các cơ quan công an (Cơ quan Kỹ thuật hình sự)?	(Trả lời bên dưới)

Đánh giá về tính độc lập của người giám định tư pháp thuộc biên chế cơ quan Công an (cụ thể là lực lượng Kỹ thuật hình sự - KTHS) là một chủ đề học thuật và thực tiễn luôn nhận được sự quan tâm lớn trong khoa học pháp lý Việt Nam. Mô hình tổ chức này tạo ra một trạng thái khá đặc biệt: "Độc lập về mặt chuyên môn, khoa học nhưng phụ thuộc về mặt tổ chức, hành chính." Dưới đây là phân tích chi tiết về tính độc lập này dưới góc nhìn khoa học luật bổ trợ tư pháp: 1. Điểm tựa bảo đảm tính độc lập (Tính độc lập về chuyên môn) Về mặt luật định và bản chất khoa học, người giám định KTHS thuộc ngành Công an vẫn nắm giữ những nền tảng quan trọng để bảo đảm tính khách quan: Độc lập bằng quy trình khoa học: Kết luận giám định KTHS (như giám định đường vân, chữ ký, súng đạn, chất ma túy...) dựa trên các quy luật tự nhiên, toán học và máy móc thực nghiệm. Một mẫu ma túy khi đưa vào máy sắc ký khí khối phổ (GC-MS) sẽ cho ra kết quả khách quan mà không một mệnh lệnh hành chính nào có thể can thiệp làm thay đổi cấu trúc hóa học của nó. Chịu trách nhiệm hình sự cá nhân: Theo Luật Giám định tư pháp và Bộ luật Hình sự, giám định viên là người trực tiếp ký tên và chịu trách nhiệm cá nhân trước pháp luật về kết luận của mình. Nếu cố ý kết luận sai sự thật dưới áp lực của cấp trên, chính họ sẽ phải đối mặt với án tù về "Tội cố ý kết luận giám định sai sự thật" (Điều 382 BLHS). Ràng buộc pháp lý này là "tấm khiên" để họ từ chối các can thiệp bất hợp pháp. Sự tách biệt tương đối trong bộ máy: Mặc dù cùng thuộc ngành Công an, nhưng hệ thống KTHS (từ Viện Khoa học hình sự ở Trung ương đến các Phòng KTHS cấp tỉnh) hoạt động theo hệ thống dọc về chuyên môn, độc lập về mặt tổ chức với lực lượng trực tiếp phá án là Cơ quan Cảnh sát điều tra (CSĐT). 2. Những thách thức đối với tính độc lập (Tính phụ thuộc hành chính) Mặc dù có sự độc lập về chuyên môn, mô hình kết hợp này không tránh khỏi những rào cản mang tính hệ thống làm ảnh hưởng đến nhận thức về tính "khách quan tuyệt đối": Áp lực từ mối quan hệ đồng nghiệp và mục tiêu chung: Giám định viên KTHS và Điều tra viên vụ án cùng đứng chung dưới một màu áo cờ sắc phục, cùng chung một mục tiêu tối cao của ngành là đấu tranh phòng chống tội phạm, phá án nhanh chóng. Tâm lý "người một nhà" và áp lực thành tích phá án của đơn vị đôi khi có thể tạo ra một định kiến vô thức (confirmation bias), khiến người giám định dễ xuôi theo giả thuyết điều tra của Điều tra viên thay vì nhìn nhận dưới nhiều góc độ phản biện khác. Sự ràng buộc bởi kỷ luật lực lượng vũ trang: Lực lượng Công an nhân dân vận hành theo nguyên tắc tập trung dân chủ, mệnh lệnh phục tùng nghiêm ngặt. Giám định viên đồng thời là một chiến sĩ, sĩ quan công an. Sự phụ thuộc về mặt tổ chức (như xét duyệt thi đua, bổ nhiệm chức vụ, nâng lương, điều động công tác) do Thủ trưởng đơn vị quyết định. Điều này tạo ra một vùng xung đột lợi ích ngầm nếu như kết luận giám định khoa học đi ngược lại với định hướng điều tra của cấp trên. Sự hoài nghi từ góc độ tranh tụng: Tại phiên tòa, sự xuất hiện của một giám định viên thuộc cơ quan Công an dễ khiến các bên đương sự, bị cáo và Luật sư bào chữa hoài nghi về tính vô tư. Họ thường cho rằng cơ quan điều tra vừa là bên "buộc tội", vừa giữ trong tay cơ quan "tạo ra chứng cứ", dẫn đến thế trận tranh tụng không thực sự cân bằng. 3. Cơ chế kiểm soát và xu hướng hoàn thiện tại Việt Nam Để khắc phục các điểm nghẽn và bảo vệ tính độc lập của người giám định KTHS, pháp luật Việt Nam đã và đang vận hành các cơ chế kiểm soát chặt chẽ: 1. Quyền phản biện của Luật sư và người tham gia tố tụng: Như đã phân tích, quy định mới cho phép người bị hại, đương sự tự yêu cầu giám định và cho phép Luật sư mời chuyên gia độc lập ra tòa tranh tụng, đối chất sòng phẳng với giám định viên Công an. 2. Cơ chế Giám định lại cấp Bộ: Nếu có nghi ngờ về kết luận của Phòng KTHS Công an tỉnh, Tòa án có quyền trưng cầu giám định lại ở cơ quan của Bộ Quốc phòng hoặc thành lập Hội đồng giám định độc lập của Bộ chuyên ngành để kiểm tra chéo. Xu hướng hoàn thiện Nhiều chuyên gia pháp lý hiện nay đang kiến nghị Việt Nam nên học hỏi mô hình của một số quốc gia tiên tiến: Tách hoàn toàn các cơ quan giám định cốt lõi ra khỏi bộ máy của lực lượng hành pháp (Bộ Công an) và đặt dưới sự quản lý của Bộ Tư pháp hoặc một cơ quan khoa học độc lập của Chính phủ. Việc này sẽ cắt đứt hoàn toàn sợi dây ràng buộc hành chính, trả lại cho giám định tư pháp một vị thế hoàn toàn khách quan và đứng ngoài mọi áp lực phá án.   Luật gia Vlog NGUYỄN KIỆT tổng hợp và phân tích VIDEO: (đang cập nhật) TÌM HIỂU VẤN ĐỀ LIÊN QUAN: (đang cập nhật) GÓC BÁO CHÍ: (đang cập nhật)