Tại sao nói VKSND là một thiết chế mang tính đặc thù của mô hình tổ chức bộ máy nhà nước Việt Nam so với mô hình tam quyền phân lập của phương Tây?

CÂU HỎI : Tại sao nói VKSND là một thiết chế mang tính đặc thù của mô hình tổ chức bộ máy nhà nước Việt Nam so với mô hình tam quyền phân lập của phương Tây?	(Trả lời bên dưới)

Để hiểu tại sao Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) là một thiết chế mang tính đặc thù (riêng biệt, độc đáo) của Việt Nam, chúng ta cần đặt cơ quan này lên bàn cân so sánh giữa hai nguyên lý tổ chức nhà nước: Nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất (của Việt Nam) và Nguyên tắc Tam quyền phân lập (của phương Tây). Dưới đây là những lý do cốt lõi giải thích cho tính đặc thù này: 1. Sự khác biệt từ gốc rễ: Bản chất của nguồn gốc quyền lực Mô hình Tam quyền phân lập (Phương Tây): Quyền lực nhà nước được chia làm 3 nhánh độc lập để chế ước, kiểm soát lẫn nhau (Lập pháp - Hành pháp - Tư pháp). Trong mô hình này, không có chỗ cho một cơ quan đứng ngoài 3 nhánh này để đi kiểm tra, giám sát chung. Mô hình tổ chức bộ máy nhà nước Việt Nam: Áp dụng nguyên tắc “Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước” (Điều 2 Hiến pháp 2013). Tất cả quyền lực nhà nước đều thuộc về Nhân dân và tập trung vào Quốc hội. Quốc hội thành lập ra các cơ quan khác để thực thi quyền lực. Tính đặc thù: VKSND được sinh ra như một công cụ chuyên trách giúp Quốc hội kiểm soát việc tuân theo pháp luật, đảm bảo pháp luật được thực hiện thống nhất từ trung ương đến địa phương. Đây là thiết chế kiểm soát quyền lực từ bên trong hệ thống thống nhất, chứ không phải sự kiềm chế lẫn nhau từ bên ngoài giữa các nhánh quyền lực độc lập. 2. Hai chức năng độc đáo không trùng lắp với bất kỳ cơ quan nào Ở phương Tây, cơ quan Công tố (Prosecution) thường nằm trong nhánh Hành pháp (thuộc Bộ Tư pháp, như ở Mỹ, Pháp) hoặc gắn liền với nhánh Tư pháp (Tòa án). Chức năng duy nhất của họ là buộc tội tội phạm trước Tòa. Tuy nhiên, VKSND Việt Nam lại có 2 chức năng hiến định đặc thù tại Điều 107 Hiến pháp 2013: Chức năng của VKSND Biểu hiện cụ thể và Tính đặc thù Thực hành quyền công tố VKSND đại diện cho nhà nước để buộc tội, quyết định việc khởi tố, truy tố tội phạm. Chức năng này giống công tố phương Tây, nhưng ở Việt Nam, VKSND có quyền kiểm sát ngay cả hoạt động điều tra của Cơ quan điều tra (Hành pháp) và hoạt động xét xử của Tòa án (Tư pháp). Kiểm sát hoạt động tư pháp Đây là chức năng độc nhất vô nhị. VKSND không chỉ đi buộc tội mà còn có nhiệm vụ giám sát xem các cơ quan như Công an (điều tra), Tòa án (xét xử), Cơ quan thi hành án, Trại giam... có làm đúng luật hay không. Nếu các cơ quan này làm sai, VKSND có quyền kháng nghị, kiến nghị yêu cầu sửa đổi. Mô hình phương Tây không cho phép một cơ quan Công tố có quyền "giám sát" ngược lại hoạt động xét xử của Thẩm phán (vì Thẩm phán tư pháp phương Tây tối cao và độc lập). Việc VKSND Việt Nam có quyền kiểm sát hoạt động của Tòa án là một nét đặc thù rất lớn. 3. Nguyên tắc tổ chức "Tập trung thống nhất" tách biệt khỏi địa phương Ở các nước phương Tây, cơ quan hành chính hay tư pháp địa phương thường có tính tự trị cao. Nhưng VKSND Việt Nam lại được tổ chức theo nguyên tắc tập trung thống nhất trong ngành: Viện kiểm sát cấp dưới chịu sự lãnh đạo tuyệt đối của Viện kiểm sát cấp trên. Toàn ngành VKSND chịu sự lãnh đạo thống nhất của Viện trưởng VKSND Tối cao. Viện trưởng VKSND địa phương do Viện trưởng VKSND Tối cao bổ nhiệm, không phụ thuộc vào chính quyền địa phương (Ủy ban nhân dân hay Hội đồng nhân dân cùng cấp). Thiết chế này được thiết kế nhằm mục đích: Chống lại "chủ nghĩa cục bộ địa phương". VKSND có thể độc lập kiểm sát các cơ quan hành chính, tư pháp tại địa phương đó mà không sợ bị chi phối về mặt lợi ích hay tổ chức. 💡 Tóm lại Nếu mô hình Tam quyền phân lập ví bộ máy nhà nước như một chiếc kiềng 3 chân tự giữ thăng bằng bằng cách đẩy/kéo lẫn nhau, thì mô hình Việt Nam coi bộ máy nhà nước là một thể thống nhất dưới sự lãnh đạo của Đảng và điều hành tối cao của Quốc hội. Trong thể thống nhất đó, VKSND chính là "mắt xích kiểm soát" đặc biệt, vừa trực tiếp đấu tranh chống tội phạm (Công tố), vừa giữ vai trò như một người gác cổng pháp luật, giám sát toàn bộ chu trình thực thi công lý (Kiểm sát tư pháp). Đây chính là lý do vì sao VKSND là một thiết chế mang tính đặc thù mà bạn không thể tìm thấy một bản sao tương đương hoàn toàn ở các quốc gia theo mô hình tam quyền phân lập. Bạn có muốn đi sâu phân tích về một trong hai chức năng (Công tố hoặc Kiểm sát tư pháp) để làm rõ hơn cho bài nghiên cứu/báo cáo của mình không? Luật gia Vlog NGUYỄN KIỆT tổng hợp và phân tích VIDEO: (đang cập nhật) TÌM HIỂU VẤN ĐỀ LIÊN QUAN: (đang cập nhật) GÓC BÁO CHÍ: (đang cập nhật)