Về mặt lý luận Hiến pháp, tại sao Tòa án nhân dân (TAND) được xác định là "cơ quan xét xử", đồng thời là "cơ quan thực hiện quyền tư pháp"? Hai khái niệm này có đồng nhất với nhau không?

CÂU HỎI : Về mặt lý luận Hiến pháp, tại sao Tòa án nhân dân (TAND) được xác định là "cơ quan xét xử", đồng thời là "cơ quan thực hiện quyền tư pháp"? Hai khái niệm này có đồng nhất với nhau không?	(Trả lời bên dưới)

Đây là một vấn đề lý luận cốt lõi, mang tính bước ngoặt trong lịch sử lập hiến Việt Nam. Cụm từ TAND là "cơ quan xét xử" đã xuất hiện từ Hiến pháp 1946, nhưng phải đến Hiến pháp 2013, lần đầu tiên Tòa án mới được chính thức định danh là "cơ quan thực hiện quyền tư pháp" (Khoản 1 Điều 102). Về mặt lý luận Hiến pháp, hai khái niệm này không đồng nhất với nhau. Chúng có mối quan hệ biện chứng giữa "hình thức thực hiện" (xét xử) và "bản chất quyền lực" (quyền tư pháp), trong đó quyền tư pháp có nội hàm rộng lớn hơn nhiều. 1. Phân biệt bản chất lý luận giữa hai khái niệm Để thấy rõ sự không đồng nhất, chúng ta cần đặt hai khái niệm lên bàn cân lý luận: Tiêu chí Cơ quan xét xử (Xét xử) Cơ quan thực hiện quyền tư pháp (Quyền tư pháp) Bản chất lý luận Là phương thức hành động, là chức năng trung tâm. Nói đến "xét xử" là nói đến hoạt động mở phiên tòa, kiểm tra chứng cứ, tranh tụng, và ra phán quyết (Bản án/Quyết định) để giải quyết một vụ án cụ thể. Là bản chất quyền lực nhà nước. Nói đến "quyền tư pháp" là nói đến một nhánh quyền lực độc lập trong học thuyết phân chia/phân công quyền lực, đứng ngang hàng với quyền lập pháp và quyền hành pháp. Phạm vi nội hàm Hẹp hơn. Chỉ bao gồm các hoạt động tố tụng diễn ra tại Tòa án từ khi thụ lý vụ án cho đến khi ban hành phán quyết có hiệu lực pháp luật. Rộng hơn rất nhiều. Bao gồm chức năng xét xử + các quyền hạn đặc biệt khác nhằm bảo vệ công lý và kiểm soát quyền lực (kiểm soát lập pháp, hành pháp). Góc nhìn cấu trúc Nhìn Tòa án dưới góc độ chức năng chuyên môn (Tòa án làm việc gì? - Làm việc xét xử). Nhìn Tòa án dưới góc độ vị thế chính trị - pháp lý trong bộ máy nhà nước (Tòa án nắm giữ quyền lực gì? - Quyền tư pháp). 2. Tại sao Tòa án vừa là "Cơ quan xét xử" vừa là "Cơ quan thực hiện quyền tư pháp"? Sở dĩ Hiến pháp xác định cả hai tư cách này cho Tòa án là vì hai lý do lý luận sâu sắc sau: Thứ nhất: Xét xử là phương thức duy nhất và đặc trưng để thực hiện quyền tư pháp Quyền tư pháp không thể được thực hiện bằng cách ban hành nghị định (như hành pháp) hay thông qua luật (như lập pháp). Cách duy nhất để quyền tư pháp nhân danh Nhà nước đưa ra phán quyết là thông qua hoạt động xét xử. Tòa án nhân danh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam để phán quyết về tính đúng - sai, hợp pháp hay bất hợp pháp của các hành vi, quyết định bị tranh chấp. Do đó, muốn thực hiện quyền tư pháp thì Tòa án bắt buộc phải là cơ quan xét xử. Xét xử là "vỏ vật chất", là hình thức biểu hiện ra bên ngoài của quyền tư pháp. Thứ hai: Quyền tư pháp (từ sau Hiến pháp 2013) đã mở rộng vượt ra ngoài phạm vi xét xử thuần túy Nếu chỉ coi Tòa án là "cơ quan xét xử", vô hình trung đã thu hẹp vai trò của Tòa án vào việc giải quyết các vụ án cụ thể (hình sự, dân sự, hành chính). Khi Hiến pháp 2013 nâng tầm Tòa án thành "cơ quan thực hiện quyền tư pháp", nội hàm này đã được giải phóng và mở rộng ra 3 nhánh quyền lực cốt lõi: Quyền bảo vệ Hiến pháp và kiểm soát quyền lực hành pháp: Tòa án có quyền xét xử các vụ án hành chính, tức là có quyền hủy bỏ các quyết định hành vi, quyết định hành chính trái pháp luật của các cơ quan công quyền (UBND, Bộ trưởng...). Đây chính là biểu hiện của quyền tư pháp dùng để "chế ước" quyền hành pháp. Quyền giải thích pháp luật và áp dụng án lệ: Để bảo đảm quyền tư pháp được thực thi thống nhất khi luật pháp có lỗ hổng, TAND Tối cao có quyền lựa chọn, công bố án lệ để các Tòa án cấp dưới áp dụng. Đây là một bước phát triển lý luận rất lớn, tiệm cận với tư duy tư pháp hiện đại trên thế giới. Quyền phán quyết về các vấn đề hạn chế quyền con người: Chỉ có Tòa án (thông qua xem xét, quyết định) mới có quyền áp dụng các biện pháp xử lý hành chính đưa vào trường giáo dưỡng, cơ sở cai nghiện bắt buộc... bảo đảm rằng mọi sự hạn chế tự do cá nhân đều phải qua một bộ lọc tư pháp khách quan. Tóm lại về mặt triết lý Hiến pháp: "Cơ quan xét xử" trả lời cho câu hỏi: Tòa án thực hiện quyền lực bằng cách nào? (Bằng cách mở phiên tòa xét xử). "Cơ quan thực hiện quyền tư pháp" trả lời cho câu hỏi: Vị thế và uy quyền tối cao của Tòa án nằm ở đâu? (Nằm ở nhánh quyền lực tư pháp độc lập, bảo vệ công lý, quyền con người và kiểm soát lạm quyền). Việc Hiến pháp đồng thời sử dụng hai khái niệm này giúp định vị Tòa án không còn là một "cơ quan hành chính đi xét xử" nữa, mà là một nhánh quyền lực quốc gia thực thụ.   Luật gia Vlog NGUYỄN KIỆT tổng hợp và phân tích VIDEO: (đang cập nhật) TÌM HIỂU VẤN ĐỀ LIÊN QUAN: (đang cập nhật) GÓC BÁO CHÍ: (đang cập nhật)