Nhiệm vụ "bảo
vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân" được long trọng
ghi nhận tại Khoản 2 Điều 102 Hiến pháp 2013 không đơn thuần là một khẩu hiệu
chính trị. Về mặt lý luận hiến pháp và tư pháp, đây là sứ mệnh tối hậu định
nghĩa sự tồn tại của Tòa án.
Để hiểu tại
sao Tòa án lại là "chỗ dựa vững chắc cuối cùng" (the last
resort) của người dân, chúng ta cần phân tích bản chất của nhiệm vụ này qua các
lăng kính lý luận và cơ chế vận hành đặc thù của quyền tư pháp.
1. Bản chất
lý luận của nhiệm vụ bảo vệ công lý và quyền con người
Trong bộ máy
nhà nước, mỗi nhánh quyền lực đều có vai trò bảo vệ lợi ích công, nhưng cách thức
tiếp cận của Tòa án mang tính đặc thù tuyệt đối:
- Quyền lập pháp bảo vệ quyền con người bằng
cách khái quát hóa chúng thành các điều luật.
- Quyền hành pháp bảo vệ quyền con người bằng các
chính sách vĩ mô và hoạt động quản lý thực tế.
- Quyền tư pháp (Tòa án) bảo vệ quyền con người bằng
cách hiện thực hóa quy định của luật vào một số phận con người cụ thể
khi quyền lợi của họ bị xâm phạm hoặc tranh chấp.
Ý nghĩa cốt
lõi: Khi một người
bước vào Tòa án, họ không còn là một con số thống kê trong chính sách của hành
pháp, mà là một thực thể độc lập cần tìm kiếm công lý. Tòa án kiểm tra xem các
quyền hiến định của cá nhân đó có bị tước đoạt hay hạn chế một cách bất hợp
pháp hay không.
2. Tại
sao Tòa án là "Chỗ dựa vững chắc cuối cùng"?
Khi người
dân gặp oan ức, bị xâm phạm quyền lợi, họ có thể khiếu nại đến cơ quan hành
chính, kêu cứu đến các cơ quan báo chí hoặc tổ chức xã hội. Tuy nhiên, tất cả
các biện pháp đó đều không thể thay thế Tòa án. Tòa án là điểm dừng cuối cùng
vì 4 đặc tính lý luận sau:
Chế độ
xét xử độc lập – Lá chắn trước áp lực quyền lực
Khác với cơ
quan hành chính vận hành theo nguyên tắc mệnh lệnh cấp trên - cấp dưới (nơi mà
một quyết định sai lầm của cấp dưới đôi khi được bao che bởi cấp trên vì lợi
ích cục bộ), Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân khi xét xử chỉ tuân theo pháp luật.
Sự độc lập này tách biệt Tòa án ra khỏi những áp lực chính trị, áp lực thành
tích của cơ quan điều tra, hay áp lực từ các tập đoàn kinh tế lớn. Sự độc lập
này bảo đảm rằng người dân thấp cổ bé họng vẫn có cơ hội chiến thắng trước những
thế lực mạnh hơn mình, miễn là họ có lẽ phải và pháp luật đứng về phía họ.
Nguyên tắc
tranh tụng – Nơi sự thật được sòng phẳng đối thoại
Tòa án là cơ
quan duy nhất trong bộ máy nhà nước vận hành dựa trên sự bình đẳng tuyệt đối
về mặt thủ tục giữa các bên. Tại phiên tòa, đại diện quyền lực nhà nước (Viện
kiểm sát hoặc cơ quan hành chính bị kiện) và người dân (bị cáo, đương sự) có vị
thế ngang nhau trong việc đưa ra chứng cứ và lập luận.
Triết lý
tư pháp: Thẩm phán
không chủ động suy đoán một chiều. Phán quyết của Tòa án phải dựa trên kết quả
tranh tụng công khai tại phiên tòa. Đây là cơ chế duy nhất giúp người dân được
lắng nghe một cách công bằng và duy lý.
Quyền
phán quyết tối hậu mang tính cưỡng chế cao nhất
Phán quyết của
Tòa án (Bản án, Quyết định) nhân danh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Khi bản án có hiệu lực pháp luật, nó có hiệu lực bắt buộc thi hành đối với tất
cả cơ quan, tổ chức và cá nhân. Nếu cơ quan hành chính ra một quyết định
sai trái làm tước đoạt đất đai hay quyền tự do của dân, Tòa án có quyền tuyên hủy
quyết định đó thông qua một vụ án hành chính. Sức mạnh mang tính "phủ quyết"
này biến Tòa án thành định chế tối cao có khả năng sửa chữa các sai lầm lạm quyền
của hệ thống hành pháp.
Bộ lọc tối
cao kiểm soát việc hạn chế quyền tự do cá nhân
Theo tinh thần
cải cách tư pháp hiện đại, các biện pháp nghiêm trọng nhất chạm đến quyền tự do
thân thể, quyền tài sản của công dân đang dần được chuyển giao hoặc kiểm soát bởi
bộ lọc tư pháp. Chẳng hạn, việc áp dụng các biện pháp xử lý hành chính hạn chế
quyền tự do (như đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc, trường giáo dưỡng) hiện nay
bắt buộc phải do Tòa án xem xét, quyết định bằng một thủ tục tư pháp công khai,
thay vì do cơ quan công an hành chính tự quyết định như trước đây. Điều này loại
bỏ hoàn toàn tính tùy tiện của quyền lực hành chính.
3. Bản
phác thảo triết lý tư pháp về "Chỗ dựa cuối cùng"
Để hình dung
trực quan về vị trí của Tòa án trong chu trình bảo vệ người dân, hãy nhìn vào
sơ đồ nấc thang bảo vệ quyền dưới đây:
Lời kết
mang tính bản chất:
Người dân có thể chấp nhận một xã hội còn những khiếm khuyết trong quản lý hành
chính, nhưng họ không thể chịu đựng một xã hội mà ở đó công lý bị khước từ tại
Tòa án. Khi tất cả các cánh cửa cơ quan công quyền khác khép lại, cánh cửa Tòa
án phải là nơi luôn mở ra để người dân tìm thấy lẽ phải.
Nếu Tòa án
không làm tròn nhiệm vụ bảo vệ công lý và quyền con người, niềm tin của nhân
dân vào chế độ và pháp luật sẽ đổ vỡ hoàn toàn. Đó là lý do tại sao lý luận Hiến
pháp hiện đại luôn đặt Tòa án ở vị trí long trọng: Thánh đường của công lý
và thành trì cuối cùng của quyền con người.
.png)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét