Về mặt lý luận tổ chức bộ máy, việc đổi mới hệ thống Tòa án theo hướng phân định rõ "Tòa án sơ thẩm", "Tòa án phúc thẩm" thay vì gọi tên gắn với địa giới hành chính (Tòa án cấp huyện, Tòa án cấp tỉnh) nhằm mục đích gì?

CÂU HỎI : Về mặt lý luận tổ chức bộ máy, việc đổi mới hệ thống Tòa án theo hướng phân định rõ "Tòa án sơ thẩm", "Tòa án phúc thẩm" thay vì gọi tên gắn với địa giới hành chính (Tòa án cấp huyện, Tòa án cấp tỉnh) nhằm mục đích gì?	(Trả lời bên dưới)

Việc đổi mới hệ thống Tòa án theo hướng tách rời tên gọi và thẩm quyền khỏi địa giới hành chính (chuyển từ TAND cấp tỉnh/huyện sang TAND phúc thẩm/sở thẩm) không đơn thuần là sự thay đổi về mặt kỹ thuật lập pháp hay bảng biển tên cơ quan. Về mặt lý luận tổ chức bộ máy nhà nước và lý luận tư pháp, mô hình này hướng tới 4 mục đích cốt lõi nhằm giải quyết triệt để các căn bệnh thâm căn cố đế của hệ thống tư pháp hiện hành. 1. Mục đích tối cao: Bảo đảm tuyệt đối nguyên tắc Độc lập tư pháp Như đã phân tích ở các nội dung trước, rào cản lớn nhất đe dọa tính độc lập của Thẩm phán hiện nay là sự phụ thuộc vào chính quyền địa phương (về cả mặt nhân sự lẫn ngân sách). Cắt đứt tư duy "Tòa án là một phòng, ban của địa phương": Khi Tòa án mang tên một đơn vị hành chính (ví dụ: TAND huyện X), trong tư duy của người dân và chính các quan chức địa phương, Tòa án đó có vị thế ngang hàng với các phòng ban hành chính khác và chịu sự điều phối chung của bộ máy địa phương. Vô hiệu hóa áp lực từ cấp ủy và UBND: Khi chuyển sang mô hình Tòa án sơ thẩm khu vực (một Tòa án giải quyết cho 2-3 huyện), Tòa án đó sẽ nằm ngoài cấu trúc quyền lực của riêng một huyện nào. Chánh án Tòa án khu vực sẽ không còn là Ủy viên ban chấp hành Đảng bộ của một huyện cụ thể, từ đó bẻ gãy áp lực chỉ đạo từ lãnh đạo địa phương đối với các vụ án tranh chấp đất đai, đền bù giải phóng mặt bằng hay các vụ án hành chính mà người bị kiện là Ủy ban nhân dân. 2. Chuẩn hóa chức năng, nhiệm vụ theo thẩm quyền tố tụng Trong lý luận tư pháp hiện đại, tổ chức bộ máy phải tuân theo chức năng (Form follows function). Hệ thống Tòa án cũ thiết kế theo mô hình "cắt khúc hành chính" dẫn đến sự chồng chéo và không thuần khiết về mặt chức năng: TAND cấp tỉnh hiện nay vừa phải xử sơ thẩm (vụ án lớn), vừa xử phúc thẩm (án của cấp huyện kháng nghị lên), vừa xử đốc thẩm/giám đốc thẩm (quyết định của cấp huyện). Một cơ quan gánh vác quá nhiều tầng nấc chức năng khác nhau sẽ làm phân tán nguồn lực và giảm tính chuyên sâu. Mô hình đổi mới định vị bộ máy theo đúng chu trình tố tụng: Tòa án sơ thẩm: Duy nhất một nhiệm vụ là tổ chức đánh giá chứng cứ, tranh tụng công khai để đưa ra phán quyết lần đầu (Sơ thẩm). Tòa án phúc thẩm: Duy nhất nhiệm vụ xét xử lại các vụ án mà phán quyết sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị. Sự phân định này giúp Thẩm phán chuyên môn hóa sâu sắc kỹ năng tố tụng của mình theo từng cấp bậc xét xử. 3. Khắc phục căn bệnh "Hành chính hóa" và phân cấp thứ bậc trong hệ thống tư pháp Mô hình Tòa án gắn với địa giới hành chính vô tình tạo ra một tâm lý và cơ chế vận hành kiểu "Cấp trên - Cấp dưới" giống như bộ máy hành pháp (Ủy ban tỉnh chỉ đạo Ủy ban huyện). Trong tư pháp lý luận, không có khái niệm Tòa án cấp trên lãnh đạo Tòa án cấp dưới về mặt chuyên môn xét xử. Mối quan hệ giữa các cấp Tòa án chỉ là mối quan hệ tố tụng (Phúc thẩm sửa/hủy án Sơ thẩm theo luật định). Việc đổi tên thành Tòa án sơ thẩm, Tòa án phúc thẩm giúp xóa bỏ tâm lý "vâng lời hành chính", chấm dứt triệt để thói quen thỉnh thị án khét tiếng. Thẩm phán Tòa sơ thẩm sẽ không còn tự coi mình là "cấp dưới" phải kiêng nể hay xin ý kiến chỉ đạo từ Thẩm phán Tòa phúc thẩm, từ đó trả lại quyền quyết định tối hậu cho HĐXX tại phiên tòa sơ thẩm. 4. Tối ưu hóa nguồn lực và tinh gọn bộ máy tư pháp Về mặt thực tiễn và quản trị quốc gia, việc duy trì mỗi huyện một Tòa án, mỗi tỉnh một Tòa án đang bộc lộ sự lãng phí rất lớn về nguồn lực: Giải quyết tình trạng "nơi ăn không hết, nơi làm không xuể": Có những huyện miền núi, hải đảo, cả tháng chỉ thụ lý một vài vụ án tranh chấp nhỏ, nhưng vẫn phải duy trì đầy đủ bộ máy từ Chánh án, Phó Chánh án, văn phòng, kế toán, văn thư và cơ sở vật chất đồ sộ. Ngược lại, Tòa án tại các quận trung tâm đô thị lớn luôn rơi vào tình trạng quá tải, Thẩm phán phải xử hàng chục vụ một tháng. Mô hình Tòa án sơ thẩm khu vực cho phép Nhà nước linh hoạt phân bổ lại lực lượng Thẩm phán và cơ sở vật chất dựa trên mật độ dân cư và lưu lượng án thực tế, chứ không phụ thuộc vào ranh giới đất đai hành chính. Tóm lại về mặt mô hình lý luận Sự dịch chuyển này có thể được mô tả trực quan qua sự thay đổi triết lý thiết kế bộ máy: Ý nghĩa bản chất: Việc đổi mới này nhằm mục đích trả Tòa án về đúng bản chất là cơ quan thực hiện quyền tư pháp của quốc gia, vận hành theo mạch dọc mang tính chuyên môn thuần túy, thay vì là một mảnh ghép bị chia cắt bởi bản đồ hành chính địa phương. Đây là bước đi quyết định để xây dựng một Nhà nước pháp quyền thực chất.   Luật gia Vlog NGUYỄN KIỆT tổng hợp và phân tích VIDEO: (đang cập nhật) TÌM HIỂU VẤN ĐỀ LIÊN QUAN: (đang cập nhật) GÓC BÁO CHÍ: (đang cập nhật)